A historia, incompleta, dun partido de fútbol

EL PUEBLO GALLEGO, 3 de setembro de 1926

Reproducimos en arzua.net un artigo do número “0 e pico”  da revista arzuanía que sairá cando lle conveña.

O noso CSD ven de pechar unha espectacular tempada deportiva, pero fai cen anos xa corría o balón por outros campos. O Alfonso XII FC é un dos distintos equipos que precederon ó CSD Arzúa. Non existe constancia fotográfica deste equipo de fútbol, pero atopamos unha crónica periodística que cruzou o Atlántico e non era para menos. Esta é a historia, incompleta, dun partido de fútbol que comezou a xogarse o domingo 29 de agosto de 1926 e que foi suspendido na segunda metade.

EL PUEBLO GALLEGO, 3 de setembro de 1926
EL PUEBLO GALLEGO, 3 de setembro de 1926
EL HERALDO GALLEGO, 17 de outubro de 1926
EL HERALDO GALLEGO, 17 de outubro de 1926

Sobre estas liñas unha composición libre do diario dese día. O “Atlante” de Maside que ilustraba a portada de EL PUEBLO GALLEGO, parécenos do más apropiado. Debaixo, á esquerda, crónica do semanario galego-arxentino El Heraldo Gallego.

A suspensión do partido tivo a súa trascendencia. Tanta que o 17 de outubro dese mesmo ano publicábase na Arxentina o sucedido en Curtis. Tentouse difundir nas chamadas redes sociais a iniciativa de xogar os vinte minutos restantes. As redes sociais son tema complexo e promover unha iniciativa dese tipo require dominio da materia. Fracaso total. O texto “divulgado” por ese medio non creo nin que o leera o que nos axudou a subilo. Un dos textos publicado nesas RRSS decía así:

A crónica publicada polo semanario galego-arxentino EL HERALDO GALLEGO é unha copia case literal da publicada previamente no periódico EL PUEBLO GALLEGO o día 3 de setembro de 1926. Da lectura desta nova crónica localizada, dedúcese que o accidentado partido xogado entre o Racing Club de Curtis e o Alfonso XII FC de Arzúa comezou a xogarse o domingo 29 de agosto de 1926. Suspendeuse con resultado de dous a un no minuto setenta, pero fáltanlle vinte minutos nos que pode pasar de todo…¡Este partido háino que xogar! – ¿Xogámolo?

Cartel promocional do partido dos 100 anos
Cartel promocional do “partido dos 100 anos”.

Fíxose ata un cartel promocional e avanzouse no deseño de camisolas para cada equipo. Os patróns dabaixo conformarían unha camisola retro arlequinada para o Alfonso XII FC. A idea detívose porque o noso CSD, afortunadamente, proclamouse campión da liga 2025/26 e “perdeu” a final da LVIII Copa do Sar contra a SD Negreira. Demasiados frentes que abordar por parte dos xogadores, da directiva e do corpo técnico e pouco tempo dispoñible a tal fin.

Deseño da camisola retro do Alfonso XII FC
Deseño da camisola retro arlequinada do Alfonso XII FC.
Logotipo Alfonso XII FC
Escudo do Concello de Arzúa
Escudo do Concello de Arzúa.
Escudo do CSD Arzúa
Escudo do CSD Arzúa.

A proposta, básicamente, consistía en xogar o partido máis longo da historia do fútbol. Que as distintas categorías do CCD Curtis e do CSD Arzúa, como herdeiros dese vestixio, xogasen partidos de vinte minutos entre as distintas categorías comúns: infantís, xuvenís, feminino e veteranos. Esos partidos comezarían co resultado de 0-0. Pero, por suposto, o partido de verdade sería reanudar con 2-1 o non rematado no 1926.

Deseño da camisola retro do Racing Club Curtis
Deseño da camisola retro do Racing Club Curtis.
Logotipo Racing Club Curtis
Escudo do CCD Curtis
Escudo do CCD Curtis.

O vindeiro 29 de agosto de 2026 conforma a cifra redonda de 100 anos de duración dun partido de fútbol. Unha proposta que non atopou sitio no esixente calendario competitivo. Aquí queda a lembranza dunha crónica que cruzou o Atlántico. Curtis e Arzúa teñen dous equipos de fútbol que, curiosamente, foron fundados no 1967. Polo tanto cumpren o seu 60 aniversario no vindeiro ano…

Mentras se compoñían estas páxinas chegou un esperanzador raio de luz en forma de chamada telefónica. Nada máis alentador para este partido de fútbol que recibir un raio de luz. Máis aínda si esa luz procedía de Curtis, pero finalmente non foi posible coordinar en tan pouco tempo todo o necesario para desputar esos trepidantes vinte minutos. Pero aquí nos queda esta historia, incompleta, que nos deixa os deseños das camisolas, dos escudos, dos balóns e a proposta dun trofeo feito con intelixencia artificial a partir dese atlante do maxistral Maside. Como xa se dixo, no vindeiro 1927 os dous clubes máis representativos de Curtis e de Arzúa cumpren 60 anos dende a súa fundación. Ese 29 de agosto, curiosamente, será domingo. Tarde de fútbol. O partido dos 101 anos agarda por un raio de luz.

Trofeo Curtis-Arzúa, o partido dos 100 anos
Proposta de trofeo “Curtis-Arzúa, o partido dos 100 anos”, creada con intelixencia artificial a partir do atlante de Maside.

RACING CLUB vs ALFONSO XII FC — CCD CURTIS vs CSD ARZÚA (1926-2026)

As Festas do Carme de 1923

Nas publicacións da época consérvase cumprida información das festas do Carme de Arzúa do ano 1923.

O programa

No xornal coruñés “El Ideal Gallego”, o día 14 de xullo de 1923 apareceu unha nova con este texto:

ARZÚA, Solemnes festejos

Durante los días 15, 16 y 17 de este mes se celebrarán en la villa de Arzúa solemnes festejos en honor de la Virgen del Carmen, con arreglo al siguiente programa:

Día 15 – A las siete de la mañana, disparo de 21 bombas de palenque, y a las siete y media la afinada banda de la villa recorrerá las calles tocando escogidas dianas y alboradas.

A las ocho, misa de comunión.

A las ocho y media, hará su entrada en la villa la brillante Banda municipal de Santiago de Compostela, ejecutando seguidamente alegres dianas.

A las diez, conducción de la imagen a la iglesia parroquial.

A las once, misa solemne.

De doce a dos, paseo en la plaza Principal, amenizado por las citadas bandas municipal de Santiago y la de la villa.

A las cinco, divertidas cucañas.

A las seis, gran paseo en la referida plaza.

A las diez, espléndida iluminación a la veneciana, en la que figurarán diversidad de farolillos, durante la cual se quemarán variadas ruedas de fuego de figuras sorprendentes, fuego de artificio y elevación de globos caprichosos.

En los intermedios habrá proyección de películas cinematográficas al aire libre, amenizada por afinados organillos.

Día 16 – A las siete de la mañana, disparo de 36 bombas.

A las ocho, las citadas bandas tocarán nuevas y escogidas dianas.

A las once, gran festividad religiosa, en la que ocupará la sagrada cátedra un muy elocuente orador sagrado. Seguidamente se organizará la solemne procesión, que recorrerá las calles de costumbre.

De una a dos, conciertos musicales.

A las cinco, divertidas y originales cucañas en la plaza de Alfonso XII.

A las seis, sorteo de tres magníficos objetos, los cuales podrán recoger en el acto los agraciados.

A las siete, concurso de bailes regionales.

De siete y media a nueve, gran paseo amenizado por varias bandas.

A las diez, dará comienzo una sorprendente iluminación y se exhibirán nuevas películas cinematográficas, quemándose a la vez una hermosa variedad de fuego y elevándose multitud de globos.

También concurrirá el coro “Queixumes d’os Pinos”, de la Coruña.

Non pasara nin un mes do día no que este coro viña de ser presentado ao publico, o 22 de xuño do mesmo ano no teatro Rosalía de Castro.

A comisión

Tamén o xornal “El Ideal Gallego”, o día 19 de xullo de 1923 publicou:

De Arzúa.

Con gran brillantez se han celebrado las fiestas del Carmen los días 15, 16 y 17.

El día 16 estuvo en esta villa el coro coruñés “Queixumes d’os Pinos”, siendo muy aplaudido.

Son unánimes los elogios que se tributan a la comisión de festejos, compuesta por los señores don José Brandariz, don Ricardo Costoya, don Federico Nogueira, don Manuel Villar, don Jesús Rodríguez y don Rafael Salgado.

As fotografías

Na revista “Vida Gallega”, no seu número 231, publicado o 23 de agosto de 1923, publicáronse tres fotografías.

A primeira leva o pé de foto “SANTIAGO – La banda municipal, cuyos profesores se indisciplinaron contra el director, con gran escándalo y protesta del público de aquella población. Esta banda acaba de amenizar, con el mayor éxito, las importantes fiestas de Arzúa“. Na fotografía, o primeiro pola esquerda é Federico Nogueira, o terceiro pola esquerda é Jesús Rodríguez Sexto e o segundo pola dereita (o sacerdote) é José Brandariz.

A segunda fotografía retrata a comisión de festas co coro histórico coruñés “Queixumes dos Pinos”, co seguinte pé de foto: “Arzúa – El aplaudido coro coruñés «Queixumes dos pinos» con la comisión de festejos que tan brillantemente supo realizarlos“. Na fotografía, abaixo, sentados no chan, o primeiro pola esquerda é Federico Nogueira, o segundo, con bigote, Ricardo Costoya e o cuarto Jesús Rodríguez Sexto.

A terceira imaxe que publicou nesa ocasión “Vida Gallega”, co pé de foto “Arzúa – «Queixumes dos pinos» en el Kiosco,“, recolle a actuación deste mesmo coro no desaparecido quiosco ubicado na praza da vila (daquela chamada praza de Alfonso XII).

| Artigo sobre Queixumes d’os Pinos na AC Alexandre Bóveda, publicado no nº 252 de Sermos Galiza

As parroquias de Arzúa no antigo réxime

Ata 1833 o Reino de Galicia estivo dividido en sete provincias, unha delas era Santiago e a esa provincia pertencía o actual Concello de Arzúa. Jesús Barral-Guerín y Rouco, no número 279 da revista “Hidalguía: la revista de genealogía, nobleza y armas” (ano 2000), publicou un traballo titulado “Hidalgos avecindados y forasteros empadronados en las parroquias de la Villa de Arzúa en los libros del Catastro del Marqués de la Ensenada y algunas notas histórias y geográficas referentes a dicha villa”. O seguinte parágrafo está tirado literalmente dese traballo:

Las ventidós parroquias que constituyen hoy en día el Concejo de Arzúa, se encontraban encuadradas, bajo el Antiguo Régimen, en la antigua Provincia de Santiago (una de las siete que formaban el antiguo Reino de Galicia), y sometidos a los siguientes señoríos jurisdiccionales:
– Abeancos (parroquias de Brandeso y Tronceda), del Conde de Monterrey;
– Arzúa (parroquias de Vila de Arzúa, Santa María de Arzúa, Burres, Calvos de Sobrecamiño, A Mella y Villadavil); Bendaña (parroquias de Lema, Pantiñobre y Viñós); Melide (parroquias de Castañeda, Rendal y Villantime); Mesía (parroquia de Campo) y Xiro da Rocha (parroquia de Branzá), del Arzobispo de Santiago;
– Boente (parroquias de Boente, Figueroa y Maroxo), del Conde de Altamira
-Oíns (parroquias de Dodro y Oínes), de la familia Guiráldez;
– San Justo de Dombodán (parroquia de Dombodán), del Monasterio de San Martín de la ciudad de Santiago.

Para unha mellor comprensión, elaboramos esta taboa:

Parroquia de ArzúaSeñorío xurisdiccional
A MellaArzúa, do Arzobispo de Santiago
Arzúa (Santa María)Arzúa, do Arzobispo de Santiago
Arzúa (Vila)Arzúa, do Arzobispo de Santiago
BoenteBoente, do conde de Altamira
BrandesoAbeancos, do Conde de Monterrey
BranzáXiro da Rocha, do Arzobispo de Santiago
BurresArzúa, do Arzobispo de Santiago
Calvos de SobrecamiñoArzúa, do Arzobispo de Santiago
CampoMesía, do Arzobispo de Santiago
CastañedaMelide, do Arzobispo de Santiago
DodroOíns, da familia Giráldez
DombodánSan Xusto de Dombodán, do Mosteiro de San Martín Pinario
FigueroaBoente, do conde de Altamira
LemaBendaña, do Arzobispo de Santiago
MaroxoBoente, do conde de Altamira
OínsOíns, da familia Giráldez
PantiñobreBendaña, do Arzobispo de Santiago
RendalMelide, do Arzobispo de Santiago
TroncedaAbeancos, do Conde de Monterrey
ViladavilArzúa, do Arzobispo de Santiago
VilantimeMelide, do Arzobispo de Santiago
ViñósBendaña, do Arzobispo de Santiago

A comisión que en 1927 foi á Coruña a defender o xulgado de Arzúa

O 20 de marzo de 1927, a revista ilustrada “Vida Gallega”, no seu número 335 publicou a fotografía que compartimos con este pe de foto:

Arzúa – Comisión que fue a la Coruña con objeto de gestionar la conservación del juzgado de aquel partido.

A mesma fotografía figura noutro recorte de prensa que recolle Armando Cascón na páxina 111 do seu libro “Arzúa na memoria. Espello histórico dunha terra”, editado pola Deputación da Coruña en 2005 (ISBN 8498129187). Descoñecemos en que xornal se publicou. Reproducimos o texto que acompañou á foto nesta ocasión:

AYUNTAMIENTO DE LA CORUÑA UNA NUMEROSA COMISIÓN DE ARZÚA

La numerosa y distinguida comisión de Arzúa, que ayer estuvo en esta ciudad gestionando que no sea suprimido aquel Juzgado de primera instancia.

Estuvo ayer en La Coruña una nutridísima y prestigiosa comisión de fuerzas vivas de Arzúa, con el fin de recabar de las principales autoridades su apoyo y protección para el logro de legítimas aspiraciones, cuya importancia huelga encarecer.

Háblase estos días en la laboriosa villa de la supresión del Juzgado de primera instancia de aquel partido. Ello ha producido allí un espontáneo movimiento de disgusto, que ha puesto en guardia a las fuerzas vivas del pueblo para evitar en los posible tan enorme perjuicio.

La nutridísima comisión que ayer estuvo en La Coruña la componían miembros tan valiosos y significados como el alcalde, don Emilio Piñeiro, quien además representa en Arzúa al importante rotativo madrileño “La Nación”; el diputado provincial don José Salgado Codesido, que además es miembro de la Unión Patriótica provincial; el prestigioso farmaceútico y presidente de aquella patriótica entidad don Pastor García Varela; los respetables curas de Arzúa y Boente don José Brandariz y don Domingo Louzao; los procuradores don Manuel Villar y don Jesús Rodríguez Pintor; el juez municipal de El Pino y cabo del Somatén de la expresada villa, don Antonio García; médico don Alfonso Saavedra; secretario del Juzgado municipal, don Jesús Rodríguez Ramos, concejal don Jesús Vila, y los prestigiosos comerciantes don Benjamín Salgado, don Ricardo Costoya, don Federico Nogueira, don Juan Vidal, don Antonio Varela, don José Rivas y don Manuel Lamas, además de otras personalidades de arraigo en aquella comarca.

La aludida comisión visitó al dignísimo gobernador civil, señor Pérez y García Argüelles, quien recibió a los comisionistas con la afabilidad y deferencia en el características, escuchando atentamente las explicaciones de los visitantes, prometiendo apoyarlas cerca del Gobierno.

Visitó también la comisión de referencia al probo presidente de la Audiencia Territorial señor Alcón, ante quienes expresaron aquellos los deseos del vecindario de Arzúa y su partido, para que se mantenga no solo el funcionamiento del Juzgado de primera instancia, sino también la capitalidad que, según parece, trata de arrebatársele, olvidando las circunstancias a que por su situación tiene preferente derecho.

Además de los escritos presentados ante el señor Alcón por el Ayuntamiento de Arzúa, figuran las certificaciones de los distintos párrocos de aquel partido, quienes se suma con su firma y sello parroquial a los acuerdos adoptados por los respectivos plenos municipales, además de otro escrito muy expresivo del vecindario, pidiendo el mantenimiento del repetido Juzgado.

Hacemos muy fervientes votos por que el Gobierno deje las cosas en el mismo estado actual

José Fociños de Valenzuela, deputado a cortes polo distrito de Arzúa en 1872

En decembro do 2019 publicouse o artigo “Deputados a Cortes polo Distrito de Arzúa (1846-1923) no número 32 do Boletín do Centro de Estudos Melidenses – Museo Terra de Melide . Os autores foron Armando F. Cascón Rodríguez e Fernando Suárez Golán. Un destes deputados foi José Fociños de Valenzuela, elexido o 24 de agosto de 1872 con 3.921 votos de 5.619 emitidos (sobre 8.549 electores). O que di o artigo deste deputado é o seguinte:

A inestabilidade do reinado de Amadeo I levou á convocatoria de novas eleccións, as terceiras no prazo de pouco máis dun ano, que se celebraron en agosto de 1872 baixo sufraxio universal masculino. Foron elixidos 391 deputados ao Congreso, máis os de Cuba e Puertorico, a maioría ligados ao Partido Radical de Manuel Ruiz Zorrilla. Polo Distrito de Arzúa resultou elixido, co 58 por cento dos votos emitidos, José Fociños de Valenzuela, do que pouco ou nada sabemos. Segundo Barreiro Fernández probablemente fose natural de Lalín e repetiu como deputado polo Distrito de Arzúa na seguinte lexislatura, 1873-1874. Sen embargo, de acordo coa Serie de Documentación Electoral do Arquivo Histórico do Congreso, José Fociños só foi deputado entre o 21 de setembro de 1872 e o 22 de marzo de 1873. Nas eleccións a Cortes Constituíntes de maio de 1873 sería elixido polo Distrito de Arzúa Mariano Rojas López.

Era militar de carreira, xa que no Boletín Oficial da Provincia de Lugo, do 19 de xaneiro de 1863 firma un anuncio como Teniente Coronel Comandante do batallón provincial de Monterrei e na “Guía de forasteros en Madrid para el año de 1864” aparece como Teniente Coronel graduado.

No artigo de 2019 “Os Zárate do Marquesado de Montesacro” escrito por Carlos de la Peña e publicado en Estudios de Genealogía, Heráldica y Nobiliaria de Galicia, nº 15 (páxinas 215-247) podemos atopar algo máis de información sobre este deputado:

D. Ulrico era fillo de D. José Cayetano Gabriel María Fociños de Valenzuela, cabaleiro de S. Fernando e S. Ermenxildo, tenente coronel de Infantaría, nacido e bautizado en S. Tirso de Manduas (Silleda) o 24.5.1815, (viúvo de Dª. María del Carmen Mateu de Roda de Godoy, coa que casara en S. Bartolomé de Pontevedra o 8.4.1843 e da que enviuvara en Pamplona no 8.6.1846), casado en segundas nupcias na parroquia castrense de Almería o 23.12.1851 e velado na súa catedral o 14.2.1852 con Dª. María de la Encarnación Eduvigis Bordalonga y Ros .

Artistas arzuáns de sona según o padre Pardo

Na terceira parte do artigo que don Aureliano Pardo Villar publicou no número 133 de Nos (boletín mensual da cultura galega) en xaneiro de 1935 ocupouse dos “artistas de sona” de Arzúa. A saber:

  • Andrés Vázquez, o Carragoto, construtor de gaitas
  • Fernando Lamas Barreiro, ou Fernán da Barreira, carpinteiro
  • Xosé Taboada Vázquez, reloxeiro de Preguntoño
  • Fernando Carril Salgueiro, armeiro de Viladavil
  • Xesús García Conde
  • Xesús Bendaña, caricaturista
  • Xosé María Sánchez, músico

Este é o texto dese apartado:

Emporiso, inda que se non atopen na vila industrias nen obradoiros que ofrezan intrés, non imos a supôr que seña por falla de homes agudos e ben asisados pra calquer estudo ou pra calquera empresa; nin que se non den nela artistas isolados moi xeitosos. Lémbrome ben do señor Andrés Vásques, mais coñecido pol-o alcume de Carragoto que lle viña do nome da aldea da sua nacencia na freiguesía de Cardeiro, un carpinteiriño miudo do corpo dos meus tempos mozos, que posto a tornear facía milagres no buxo. Ora facía pezas pra os crarinetes, ora gaitas galegas tan feituquiñas que daba xenio velas e inda máis ouvirllas tocar, pois repinicaba no punteiro que semellaba un feitizo. A sona do gaiteiro arzuao, despois de conquerir a nosa terra, avantou monte adentro das Asturias, onde se crian osos moi feros e unha casta de homes argalleiros e fachendosos tal que non hai outra non mundo. O que chegei a esa terra brava e tristeira (xa vai desto moit tempo) contoume un meu compañeiro asturián da Pola de Somieu, que nas romaxes de aquela toleirona mocedada soaban docemente as gaitas feitas na vila de Arzúa. Eras as gaitas grilleiras saídas das mans enfeitizadas do señor Andrés Carragoto, que tamén fixo moitas pras Américas. E, que trompos de buxo tan repinicados torneaban ele e o seu fillo Xesús pra os rapaces, cando viña o tempo de xogarmos âs quilladas! O Xesús, que herdou o arte e mail-a sona do pai, inda que a sua especialidade e costruir carrozas de automóveles, fai tamén gaitas moi feitiñas pra Galicia, Asturias e América, e ten carrego de fornecere delas ô meirande armacén de istrumentos musicaes da Cruña. Nunha longa conversa que tiven co-ele no seu obradoiro, amostroume duas que tiña feitas (a prezo de oito pesos, cumpridas de todal-as pezas de madeira de buxo) e díxome que fai tres crás de gaitas, e sí bemol pra tocaren senlleiras, en dó pra armonizaren con frautas e crarinetes e grilleiras que son máis pequenas i-escrusivas cuasemente do país asturián.

Outro carpinteiro había daquela na vila que tiña man de santo pra labrare os retablos: era o señor Fernán da Barreira, a quen meu pai por vegadas deprendíalle leiciós de dibuxo o que andaba a traballar nunha obra da nosa cosa, por mor de que il poideira millor se aproveitar da sua abelencia. Vinlle facer dous retabros greco-románs moi feitiños pra Eirexa de Maroxo, â imitanza do da capela do Pazo dos meus tios de Vilar de Ferreiros, onde lle fixen compaña namentras el andaba as voltas coas medidas e trazaba nun papeliño a pranta do retabro; e despois labrou outros dous da mesma feituras pra eirexa de Pantiñobre.

Do mesmo xeito, fago arastora lembranza do reloxeiro D. Xosé Taboada Santos que pousaba na aldea de Preguntoño, preto da vila de Arzúa, i escomenzou facendo pola sua man o torno e máis ferramentas do oficio, e do de armeiro que tamén lle levaba idea. Taboada de Preguntoño (home abastado qu’endexamais deixou de vestir o traxe típico do país) traballaba con moito arte, e pódese ollar ainda no obradoiro que ten na vila o seu fillo D. Xosé María, un relós grande de pesas e campaiña con todal-as pezas feitas por ele, e unha esfera moi orixinal de nogueira a xeito da celeste, con baixo-releves do sol, a lua e as estrelas. Traballou, endemais, na construción do relos púbrico do axuntamento de Arzúa. O seu devandito fillo, moi amante da cultura, a máis de traballare de reloxeiro, fai aparellos de telégrafos Morse tan ben rematados que semellan da fábrica, e outras cousas boniteiras que amostran ben as dotes de intelixencia e de arte que lle veñen por herdo paterno.

Non lonxe da vila, na freiguesía de Villadavil, moraba daquela un armeiro de moita sona nomeado Fernán Carril Salgueiros, que foi o que fixo peza por peza o relós público do axuntamento de Arzúa, e denantes refixera o da vila de Melide, cobrando pol-a máquina do primeiro once mil reás na data de 1866, sin facer conta coa torre de ferro que foi construida en Compostela por Cerqueiro, e a campana de trinta arrobas fundida en Orazo, que fixeron subir o custo de todo a trinta mil reás. O mestre armeiro facia escopetas de tan boa calidade, que os cazadores do páis tiñan-as en máis estima que as da fábrica pol-o seu promeo e alcanzo.

Xenio de artista, e de moi gran artista, tiña tamén o arzuao D. Xesús García Conde, que fai pouco tempo baixou a Coba, malogrado pol-as riquezas e a política que o perderon.

Otro arzuao que promete moito, pois e un rapaciño novo, é o caricatureiro Xesús Bendaña, que de algún tempo ben traballando arreo no Ideal Gallego.

Artista esquisito e cumprido na cátnida e no teclado, profesor e crítico musical coma non vin outro, é o P. Xosé María Sánchez, compañeiro meu d’escola e frade da mesma Orde, do qué mal, acoradiño decote pol-a doenza que malogra os froitos do seu agudo inxenio e da sua amplia cultura musical.

Cultura, traballo, política e cidadanía na Arzúa de 1935 según Aureliano Pardo

O 15 de xaneiro do 1935 publicouse o número 133 da revista Nos (Boletín mensual da cultura galega), e dentro del o artigo do freire arzuán Aureliano Pardo Villar “Notas en col da vila de Arzúa”. A continuación reproducimos a segunda das suas oito partes, que leva por tíulo “Cultura. Política. Traballo. Cidadanía.”

Noutrora, cando eu andaba a estudar na escola púbrica de D. Xoan Varela Ponte, a quen Deus perdoe, pousaba na vila outro mestre filántropo, que deprendía gratis et amore o latín e as humanidades a cantos rapaces querían adicárese ao estudo dunha carreira; era o boticario D. Andrés Nuñes Casal, home agudo e ben sabido qu’estudara duas carreiras, e chamáballe máis o ensino que a mistura de xaropes pra compòr as meiciñas; despois encarregouse desta cras d’ensino meu irmán maor Eduardo, estudante abofé espilido e de moita sabencia, que adeprendera unha carreira coa millore notas e unha beca a mérito, e andaba a findar outra de camiño que nos ensinaba a un fato d’estudantes as asiaturas de todol-os cursos do Instituo, da Normal, ou dos catro primeiros do Seminario, qu’ele tiña ben sabidas. Após, un creguiño moi bó que se chamaba D. Agostiño Pardo Fandiño, deprendía de valde aos estudantes do latín. Agora, deo qu’é mal, non hai máis centros d’ensino que as catro escolas dos nenos; e se algús rapaces queren adeprendere o que lles compre pra seguiren dispois unha carreira, teñen de se arranxar cun dos escolantes, pra que lles esprique as liciós que millor acán a sua tención.

Por outra banda, se non ven alí sociedades de cultura, ou de adivertimento, nen industrias merescentes diste nome, nin grandes obradoiros co moita xente a traballar; e por ende, tampouco hai xuntanzas de obreiros pra perderen o tempo e mail-os cartos en folgas e revoltas que lles non trán ren de proveito, e nas que à conta de moitos parviños medran máis de cantro lampantís.

A vida do pobo decorre mainamente antre a laboura adoitada dos agros, a cura do gado, o traballar dos oficios, o remexere das tendas, o trafego e mail-os choios das feiras que renden pan e mantenzan pra moitos dos veciños, o bulir dos axentes da curia pra engaiolar aos preiteantes e lles zugar os cartiños, o latricar e o matinar dos persoeiros, e dos logreiros, de todol-os bandos políticos pra termar dunha política maniña e noxenta, que no decorrer de máis de cincoenta longos anos mantivo a iste malfadado pobo mergullado no atraso e na incultura, sen lle precurar endexamais milloras de valimento, nin sequer ten azos pra facere unha légoa inda non ven cumprida de camiño real que moito de falla se vota dende Brandeso a Ponte Sanxusto, pra pòr a vila en comunicazón direita coas das Cruces, Lalín, o Carballiño, e mail-a cidade d’Ourense, e a bisbarra do Ribeiro; unha política, que vai pra cinco ou seis anos que ten parado o relós do pobo por falla dunha presa de cartos pra poñelo e andar, e que olla, bacaceira, como o edifizo do axuntamento vaise convertindo paseniñamente nun muiño vello, con vidros e vidreiras feitos cachizas, e cunha cara luxada e negra como un chamizo.

Os malpocados dos arzuaos, do mesmo xeito que os máis dos vilegos da nosa terra, son manseliños e atúrano todo cuha pacencia que somella abofé coa dos bois xunguidos a turrar do arado, e non teñen folgos pra se arriscaren a desbotar de un poulo o andacio do caciquismo, mal xeral i-endémico que apouviga i escraviza aos pobos incultos, e chegaron asomade a sere persoas gobernándose de seu e honradamente, cal compre a un pobo ceibe e conscente da dua dinidade. Non rexurde, endema, por ningures o guieiro axeitado da loita, que avencellando a todol-os homes, esgrevios da vila nun cinguido feixe, poida soerguela i-espertala do sono en que xaz esmorecida, esporeando a milloranza dos cultivos da terra i-a escolma das castas do gado e das árbores froitales, facendo sementeiras e prantios de arboredo nos anacos de monte baldío, e arrequentando o desenrolo técnico das industrias queixeiras e manteigueiras, que poideran moi ben enchere de cartos as uchas labregas da bisbarra arzuá se os donos delas teimaran de se axeitas aos novos procedementos de fabricazón, según o veñen facendo os labregos doutras terras de alén con tan benditoso éisito, que abofellas é pra meter a xente en cobiza e bezala a poñer axiña as mans no choio.

O Rock & Roll en Arzúa según Carlos Mariño

O rock & roll en Arzúa

Do “Caderno dos Botes Ano I, nº I” tiramos este artigo que firma Carlos Mariño e que leva por título “O Rock & Roll en Arzúa”.

Non cabe dúbida de que si os primeiros organizadores da “Festa do Queixo” polo ano 75 non decidísen exaltar o noso queixo, con actos culturais, como o famoso festival folk con grupos da calidad de: Milladoiro, Fuxan os Ventos, Brath, Na Lúa… e dos solistas: Amancio Prada, Suso Vaamonde, Emilio Cao, etc., moi probablemente Arzúa non destacaría hoxe polos concertos de rock. Pero afortunadamente e seguindo o rumbo dunha década de consagración do rock estatal, Arzúa apuntouse a “Movida” (a famosa polémica definición) acadando un alto nivel na celebración de concertos de rock.

Un dos primeiros grupos de rock en achegarse a nosa vila foron os METEORO de A Coruña, sobre 1983, pero a data clave para o despegue destos eventos musicais, foi Marzo do 85, ca actuación dos vigueses AEROLINEAS FEDERALES, que por aquel entonces lideraba o Sinietrísimo Miguel Costas, concerto pasado por auga, con escaso público, pero moi divertido. Cinco meses despois, a “Festa dos Botes” incluía no seu cartel o trío de Marín CAJA-B, que animaron a proseguir na liña iniciada.

Xa en 1986 e co motivo da XIª Festa do Queixo déuse un paso decisivo con concertos dos portugueses G.N.R. que brindaron un gran espectáculo, e de OS RESENTIDOS de Antón Reixa que presentaban, o seu xa célebre “Fai un sol de carallo” (Galicia Canibal), que se editou poucos días despois. A réplica da Festa dos Botes, dóuse con dúas bandas xa desaparecidas de A Coruña: LINEA OPUESTA e RADIO OCEANO, estos últimos e como eles recoñecen ainda hoxe, ofreceron un dos seus mellores directos da súa corta pero importante historia.

1987, comenzou cunha enorme polémica para o rock en Arzúa, a actuación de LA POLLA RECORDS, que será máis recordada pola polémica erguida que pola calidade músical do grupo abertzale. A espectación por este grupo eclipsou a actuación dos coruñeses ALGUIEN. En agosto e pese ás reservas e reticencias dunha minoría, logrouse consolidar a boa imaxe do rock no noso pobo, gracias a os DESPERADOS do carismático Fernando Martín e os Barceloneses BRIGHTON 64 (hoxe Brigatones), concerto de moi grato recordo para a xuventude da vila e dos festeiros que escomenzaban a ser adictos aos directos de Arzúa. Grupos que foron acompañados pola banda arousán VIEJA TÁCTICA.

Se tódolos concertos fortos de gran calidade, quizá o de Malevaje, Los Coyotes e La Frontera destaque pola súa gran resonancia e afluencia (dende Vigo fletaronse dous buses) os tangos postmodernos de MALEVAJE, a mensaxe latina de LOS COYOTES, do tudense Víctor Abundancia, e os potentísimos LA FRONTERA, liderados por Javier Andreu, enfervorizaron ás masas que alí se atopaban, a unha hora xa intempestiva. O día anterior, e como presaxio deste memorable concerto, os VIUDA GOMEZ a tódolos fillos adoptivos do rock en Arzúa. Na Festa dos Botes dese memos ano, 1988, celebrouse un concerto que non baixouo o alto listón do do “Queixo”, as actuacións dos daquela prometedores de A Rúa, LA ROSA, da revelación estatal e dende Sabadell: BB SIN SED, aínda hoxe inxustamente iñorados, pero moi recoñecidos en Arzúa. O memos poderíase decir do terceiro grupo, os madrileñísimos (de Chueca): BURNING, que nunha noite como a calificaba Pepe Risi: “especial para el rock and roll“, ás dúas da noite e a máis de 20 graos, os Burning interpretaban maxistralmente os seus xa clásicos “¿Qué hace una chica como tú, en un sitio como este?”, “No es extraño que tu estés loca por mi” ou o seu peculiar Johnny Be Goode que a máis de ún, emocionou a saltar con eles no escenario.

Difícil se poñía en 1989 manter o nivel do ano anterior, na Festa do Queixo, logrouse en dous días. O primeiro cos vigueses LOS CAFRES, que non contaron co insumiso Pablo Ramallo, e os lucenses THE CONTENTOS. O segundo día, e pese a calidade dos grupos, a xente non respondeu como no ano anterior, e así os hoxe tan recoécidos maiorquíns de LA GRAJA, os “primos-irmáns” de Los Ronaldos: LAS RUEDAS, e un dos mellores grupos de rock estatal hoxe en día: LOS ENEMIGOS, pasaron inxustamente desapercibidos, pero os que alí estivemos, vibramos cos tres grupos, e de xeito especial coa guitarra de Josele Enemigo. Para os “Botes”, menos apoiada economicamente resultou máis difícil, aínda, seguer nesa liña de calidade, así que optouse por reclamar de novo a Johny e Pepe: BURNING, era a primeira vez que repetía un grupo; pero os Burning, merecníanno. Xunto a eles chegaron dende Barcelona unha FLORES DEL MAL con música dos Rebeldes, Decibelios,.. e LOS PROSCRITOS, auténticos “chicos de provincia”, de Binéfar (Huesca), que versionaron o clásico de Bob Dylan: “Como una bala perdida”.

Respecto a este ano, 1990, destacaría as actuacións na discoteca, con grupos a maioría deles xa coñecidos en Arzúa: BB SIN SED, LA ROSA, LOS CONTENTOS. Pero os que si debutaron, foron os recentemente grupo revelación nacional, pola crítica máis especializada, os albacetenses: SURFIN – BICHOS, rock con profundas influencias eclesiásticas. No que se refire a Festa do Queixo, non cabe dúbida que o festival foi de gran calidade ao contar cun grupo de peso, no mundo do folk, como é Milladoiro, pero quizais se descoidase un tanto o rock, que gracias a brilante actuación dos tamén repetidores DESPERADOS, mantiveron a antorcha do rock, acompañados por LOS DALTON. Para a Festa dos Botes agárdanos un gran concerto cos míticos NIKIS (os Ronaldos españois), DOMINGO Y LOS CÍTRICOS e probablemente LOS ENEMIGOS.

Por último e inevitablemente, non podería rematar este recordo do rock en Arzúa sen facer referencia do “rock de Arzúa”, animando a toda a xente que faga rock, e música en xeral, especial a Banda de Rock local: RUTA-66, (antes LOS ELEMENTOS).

Carlos Mariño

Fernando Calderón Collantes, deputado por Arzúa, marqués e ministro de xustiza

No número 32 do Boletín do Centro de Estudos Melidenses – Museo Terra de Melide (2019) pubicouse o artigo “Deputados a Cortes polo Distrito de Arzúa (1846-1923)”, obra de Armando F. Cascón Rodríguez e Fernando Suárez Golán. Un deses deputados foi don Fernando Calderón Collantes, elexido polo distrito de Arzúa en abril de 1872, con 6.729 dos 6.732 emitidos. Esto é o que di o artigo:

A división do Partido Progresista provocou a convocatoria das segundas eleccións celebradas durante o breve reinado de Amadeo I, o 3 de abril de 1872, que gañaron os conservadores, en coalición cos progresistas liderados por Práxedes Mateo Sagasta. Polo Distrito de Arzúa resultou elixido Fernando Calderón Collantes, a quen o rei Alfonso XII había de concederlle o título de Marqués de Reinosa, vila onde nacera o 21 de febreiro de 1811. Pese a non ser galego de nacemento, a súa formación política realizouna toda ela en Galicia, á que representou en numerosas ocasións, xa que o seu pai, Manuel Santiago Calderón, deputado durante o Trienio Liberal, pasou a vivir na cidade da Coruña ao rematar a súa breve e fracasada experiencia política.

Fernando Calderón foi elixido deputado por algunha das circunscricións ou distritos electorais da provincia da Coruña, segundo a lei electoral vixente, de xeito case ininterrompido dende 1843 ata 1871, ano no que pasou ao Senado. En 1872 regresou ao Congreso dos Deputados, representando ao Distrito de Arzúa durante a segunda lexislatura. Dende 1870 identificábase co Partido Conservador, se ben inicialmente militara no Partido Moderado e dende 1858 pertencera á Unión Liberal de O’Donnell, quen o nomeou por primeira vez Ministro de Gracia e Xustiza en 1865. Máis tarde, xa durante a Restauración e militando no Partido Conservador de Cánovas del Castillo, volvería a ser ministro de Gracia e Xustiza en 1875, ministro de Estado entre 1875 e 1877 e, de novo, de Gracia e Xustiza entre 1877 e 1879.

Antes do seu paso á alta política, o perfil desenvolto por Fernando Calderón en Galicia foi, en certo modo, tanxencialmente oposto ao de Benito Sánchez Freire, quen o precedeu inmediatamente na representación do Distrito de Arzúa no Congreso dos Deputados. Fronte á fidelidade carlista de Sánchez Freire, Calderón Collantes caracterizouse por un liberalismo consecuente que se materializou, de feito, na persecución das partidas carlistas como xefe da Milicia Nacional de Ribadeo e, logo do seu nomeamento en 1838, como xuíz de Vigo.