Compartimos hoxe un vídeo do Seminario de Onomástica da Real Academia Galega onde Antón Santamarina explica maxistralmente diversas teorías sobre a orixe do topónimo Arzúa. Agradecemos a Afonso Villar que nolo enviase.
Isto é o que di Antón Santamarina:
A penúltima etapa do Camiño Francés acaba en Arzúa. Os que fan noite alí, ao día seguinte, se madrugan, poden chegar a Santiago para a misa das doce, pero este nome non aparece no libro quinto do Códice Calixtino. Este libro, composto arredor do ano 1130 —vai haber mil anos—, é atribuído a un frade bieito francés chamado Aymeric Picaud. É unha guía do camiño na que se enumeran os distintos lugares polos que ten que ir pasando o peregrino desde Somport ata Santiago. As últimas etapas son, do Miño ata Santiago, as seguintes:
- A Ponte do Miño, o actual Portomarín,
- despois vén Sala Reguina, actualmente chamada Saa,
- despois vén Palatium Regis, ou sexa, Palas,
- despois vén Campo Leboreiro, que se chama case igual hoxe,
- despois Santiago de Boente, que mantén o nome tamén,
- despois vén Castaniolla, que é un erro por Castañeda,
- logo vén Villanova,
- despois Ferreras, que é un erro por Ferreiros,
- e finalmente Compostela.
É admitido por todos os estudosos da guía de Aymeric que iso que en 1130 se chamaba Vilanova era o nome orixinario da actual Arzúa, nome que tarda en aparecer nos textos antigos algo máis de medio século. A primeira vez que aparece é en 1195 e, despois, xa ininterrompidamente nos textos:
- en 1195, un clericus de Arzúa,
- despois en 1245, Iohannis de Arzúa,
- 1283, Petrus Didaci de Arzúa,
- 1448, Santa María de Arzúa.
Os que se dedican á toponimia resolven moitas veces os enigmas toponímicos rastrexando nas fontes medievais formas intermedias. Neste caso, as formas medievais son de ningunha axuda porque o nome segue escribíndose e pronunciándose hoxe case igual que hai 830 anos. Os poucos que intentaron explicar ese nome non fan senón propor hipóteses que son pouco convincentes. Edelmiro Bascuas, que foi un grande estudoso da toponimia paleoeuropea en Galicia, propón como orixe da palabra unha raíz hidronímica e indoeuropea *ar- ou *er-, que significa correr, fluír, e reconstrúe unha base ar-t-iowa, cun alargamento en T, que aparece en Arteixo, por exemplo, máis o sufixo -íoaw, a través dunha cadea arzowa, arzúa, acabaría dando o arzwa. O sentido sería, por tanto, o de rego ou regueiro. Cremos que a hipótese de Bascuas non é convincente por razóns fonéticas e, ademais, porque por Arzúa non pasa ningún río de consideración.
Cando as fontes medievais non axudan, e aínda que axuden, o toponimista compara o nome dun lugar con outros nomes semellantes de rexións diferentes de Europa. Neste caso, chamounos a atención que unha estudosa da toponimia vasca, Elena Martínez de Madina Salazar, no Onomasticon Vasconiae, no tomo V, Toponimia de Vitoria: Arratzua I, conta dun topónimo vasco practicamente idéntico ao que nos ocupa. Documenta este topónimo desde o século XVI ata hoxe con variantes como Arçua, con cedilla, con s, con z, no municipio de Salvaterra, en Araba, a metade do camiño entre Vitoria e Alsasua. Hoxe é un topónimo menor, pero no século XVII debía ter certa importancia porque se cita «una pieza en el término de Arçúa» e, no XVIII, «una heredad en el término de Arçúa».
Hai tamén unha localidade en Araba, no municipio de Kuartango, Artxua, tamén en Araba, que seguramente ten a mesma orixe.
Arzúa funciona tamén como apelido; hai 413 en toda España, 113 en Galicia, seguramente todos orixinados no topónimo.
A orixe do topónimo vasco dilucídaa a autora que mencionei antes na palabra harri, pedra, máis o sufixo abundancial -tu-, máis o artigo -a. Daquela, Arzúa sería o equivalente do noso pedragal ou pedrido. Ora, queda por explicar como se transplantou este nome vasco a Galicia para substituír un nome autóctono. Que se rebauticen sitios non é unha novidade na toponimia. A nosa vila de Baiona, antes de chamarse Baiona, chamábase Erizana. No concello de Cualedro temos un lugar chamado A Xironda, igual que unha vila e un departamento francés na Aquitania, La Gironde. En Francia hai sitios que se chaman Cordes (ou sexa, Córdoba), Grenade (Granada), Barcelonnette ou Valence. Pero, en xeral, son nomes de cidades importantes os que se transplantan. As semellanzas co nome vasco que ten a nosa Arzúa e o feito de que estea, ademais, no camiño, por onde sen dúbida circularon peregrinos vascos, non nos permiten máis que deixar a nosa proposta como unha hipótese pendente de confirmación, porque non sabemos cal puido ser a causa deste rebautizo, se é que realmente foi un rebautizo. Así é que, de momento, adhírome á opinión prudente de Navaza, que estudou os nomes dos concellos da Coruña nunha publicación da Real Academia e conclúe que Arzúa é un nome de orixe descoñecida.
